TSH (tyreotropina) – norma i badanie

Tyreotropina (TSH) jest wytwarzana w przysadce mózgowej i działa jak termostat: gdy we krwi jest za mało hormonów tarczycy, przysadka wydziela więcej TSH, aby tarczyca produkowała więcej T4; gdy hormonów jest za dużo, wydzielanie TSH zostaje zahamowane. Dlatego zmiana TSH często jest widoczna wcześniej niż zmiana samych hormonów tarczycy, dlatego uznaje się go za najlepsze badanie pierwszego wyboru w ocenie jej funkcji. Jeśli TSH jest w normie, tarczyca najprawdopodobniej działa prawidłowo; jeśli nie – laboratorium zwykle dodatkowo oznacza wolną tyroksynę (FT4), a przy niskim TSH także wolną trójjodotyroninę (FT3). Interpretacja TSH zależy od FT4: wysoki TSH i niski FT4 wskazują na pierwotną niedoczynność tarczycy, niski TSH i wysoki FT4 – na nadczynność, a nieznacznie podwyższony TSH przy prawidłowym FT4 nazywany jest subkliniczną niedoczynnością tarczycy. Ciąża, niektóre leki, ciężka choroba oraz suplementy z biotyną mogą wpływać na wynik TSH.

• Przy objawach obniżonej funkcji tarczycy: zmęczenie, przyrost masy ciała, nietolerancja zimna, sucha skóra, wypadanie włosów, zaparcia, nieregularne miesiączki, pogorszenie nastroju
• Przy objawach nadczynności: spadek masy ciała mimo zachowanego apetytu, szybkie bicie serca, nerwowość, bezsenność, drżenie, nadmierne pocenie się, częstsze wypróżnienia, powiększona tarczyca
• Przy planowaniu ciąży i w czasie ciąży
• Podczas monitorowania leczenia choroby tarczycy – celem leczenia jest zwykle utrzymanie TSH w granicach normy referencyjnej
• Gdy inne wskaźniki (cholesterol, prolaktyna) nieoczekiwanie się zmieniają – przyczyną może być tarczyca

Brytyjska Fundacja Tarczycy (British Thyroid Foundation, BTF) podaje typowy zakres dla zdrowych dorosłych: 0,4–4,0 mU/l; amerykańska encyklopedia medyczna MedlinePlus podaje 0,4–4,8 µU/ml (jednostka równoważna mU/l) – różnice wynikają z różnych źródeł. Każde laboratorium stosuje własne wartości referencyjne, dlatego wynik należy porównywać z zakresem podanym na wydruku z konkretnego laboratorium, a nie tylko z ogólnymi liczbami. Dla wolnej tyroksyny (FT4) typowy zakres to 9,0–25,0 pmol/l, a dla wolnej trójjodotyroniny (FT3) – 3,5–7,8 pmol/l. W czasie ciąży zakresy referencyjne TSH są inne niż u pozostałych dorosłych.

Podwyższony TSH najczęściej oznacza, że tarczyca wytwarza za mało hormonów – pierwotną niedoczynność tarczycy, której najczęstszą przyczyną jest autoimmunologiczne zapalenie tarczycy typu Hashimoto. Jeśli wolne FT4 jest jeszcze w normie, mówi się o subklinicznej (utajonej) niedoczynności tarczycy – łagodnej postaci, którą lekarz zwykle obserwuje, badając dodatkowo przeciwciała tarczycowe i powtarzając badanie, zamiast od razu wdrażać leczenie – chyba że TSH przekracza 10 mU/l albo planowana jest ciąża. TSH powyżej 10 mU/l jest już wyraźnie podwyższone: według Brytyjskiej Fundacji Tarczycy przy takim wyniku część osób – zwłaszcza kobiety planujące ciążę – może odnieść korzyść z leczenia, nawet jeśli FT4 jest jeszcze w normie; jeśli FT4 jest jednocześnie obniżone, jest to już jawna (kliniczna) niedoczynność tarczycy, która zwykle wymaga leczenia. Powrót do zdrowia po ciężkiej chorobie oraz niektóre leki (np. amiodaron, lit) także mogą tymczasowo podnosić TSH. Do typowych objawów należą zmęczenie, przyrost masy ciała, nietolerancja zimna, bóle stawów i mięśni, sucha skóra, wypadanie włosów, nieregularne miesiączki, niepłodność i obniżony nastrój.

Obniżony TSH najczęściej wskazuje na nadczynność tarczycy – chorobę Gravesa-Basedowa lub toksyczne wole guzkowe – albo na zbyt wysoką dawkę hormonów tarczycy przyjmowaną w leczeniu niedoczynności. Rzadziej przyczyną jest zaburzenie pracy przysadki mózgowej, gdy zarówno TSH, jak i FT4 są niskie, albo wczesna ciąża, w której TSH fizjologicznie bywa niższe. Niektóre leki – glikokortykosteroidy, dopamina, opioidy – również hamują wydzielanie TSH. Wynik poniżej 0,4 mU/l zdarza się rzadko i zwykle potwierdza się go powtórnym badaniem, zanim zostaną podjęte jakiekolwiek decyzje; u osób leczonych z powodu raka tarczycy lekarz celowo utrzymuje TSH poniżej zakresu referencyjnego (zwykle 0,1–0,5 mU/l), więc w tym kontekście niski TSH może być zaplanowanym celem leczenia, a nie objawem zaburzenia. Do objawów należą spadek masy ciała mimo zachowanego apetytu, szybkie bicie serca, nerwowość, bezsenność, drżenie, nadmierne pocenie się i powiększona tarczyca.