Program profilaktyki raka prostaty na Litwie: dla kogo i jak z niego skorzystać

Komu przysługuje program

Program profilaktyczny obejmuje mężczyzn od 50 do 69 lat (włącznie), objętych obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym i zapisanych do lekarza rodzinnego. Nie są zapraszani mężczyźni, którzy w ciągu ostatnich 6 miesięcy mieli badanie PSA lub rezonans magnetyczny prostaty, w ciągu ostatnich 2 lat — biopsję prostaty, albo u których już rozpoznano raka prostaty. Od 1 września 2026 r. w programie nie ma już wcześniejszego warunku dla mężczyzn od 45 lat, których ojciec lub brat chorował na raka gruczołu krokowego; przy obciążeniu rodzinnym warto omówić z lekarzem rodzinnym (šeimos gydytojas), kiedy zacząć badania. Głównym badaniem jest PSA (antygen swoisty dla prostaty) — badanie krwi, które w ramach programu zleca lekarz rodzinny.

Co obejmuje program

• Zaproszenie i przypomnienia o udziale w programie — przez system e-zdrowia (e. sveikata) i e-mailem
• Badanie krwi PSA (antygen swoisty dla prostaty); jeśli PSA jest niższe niż 3 ng/ml, odpowiedź przychodzi w ciągu 10 dni roboczych
• Skierowanie do urologa (urologas), jeśli PSA przekracza 3 ng/ml
• Konsultacja urologa i w razie potrzeby biopsja prostaty

Jak z niego skorzystać

• Odpowiedzieć na zaproszenie i zarejestrować się na badanie PSA w przychodni lekarza rodzinnego albo samemu zwrócić się do swojego lekarza rodzinnego (šeimos gydytojas) i poprosić o badanie PSA w ramach programu profilaktycznego.
• Jeśli nie należysz do wskazanej grupy wiekowej, ale odczuwasz dolegliwości albo w rodzinie występował rak prostaty — zwrócić się do lekarza rodzinnego, który oceni sytuację i w razie potrzeby wystawi skierowanie do lekarza specjalisty.

Na czym polega badanie PSA

Badanie PSA służy do wczesnej diagnostyki raka prostaty oraz do wykrywania innych niezłośliwych schorzeń gruczołu krokowego. We krwi mierzy się białko wytwarzane przez prostatę; jego stężenie może rosnąć z powodu raka, stanu zapalnego lub powiększenia prostaty, dlatego sama wartość PSA nie mówi jeszcze, jaka jest przyczyna. Nie ma ścisłej granicy „normy” — przyjmuje się, że im wyższe PSA, tym większe prawdopodobieństwo, że w prostacie zachodzą zmiany, które warto zbadać dokładniej. W programie wartością, od której kieruje się do urologa, jest PSA powyżej 3 ng/ml.

Czego badanie PSA nie pokazuje

Badanie nie pozwala określić, czy ewentualny nowotwór jest agresywny, czy rośnie powoli, ani czy w ogóle zagrażałby zdrowiu w ciągu życia — wyjaśnia to dopiero dalsza diagnostyka u urologa i biopsja. Właśnie dlatego wynik PSA zawsze warto omówić z lekarzem, który bierze pod uwagę wiek, wywiad rodzinny i inne czynniki, zamiast interpretować liczbę samodzielnie. Od 1 września 2026 r. program w większym stopniu opiera się na poprzednim wyniku: im niższe PSA, tym rzadziej trzeba powtarzać badanie.

Gdy PSA przekracza 3 ng/ml — co dalej

Wyższa wartość PSA sama w sobie nie potwierdza rozpoznania, może więc oznaczać jedynie tyle, że warto omówić wynik z lekarzem i rozważyć dalsze kroki. Jeśli stężenie PSA przekracza 3 ng/ml, šeimos gydytojas (lekarz rodzinny) wystawia w ramach programu skierowanie na konsultację do urologa (urologas), który ocenia indywidualne ryzyko raka prostaty. Może zostać wykonany wieloparametryczny rezonans magnetyczny prostaty (magnetinio rezonanso tomografija, MRT), a biopsję pobiera się ze zmian widocznych w tym badaniu. Pobraną tkankę bada się histologicznie — dopiero to badanie potwierdza lub wyklucza raka.

Kiedy nie czekać na planowe badanie

• Bolesne, częste oddawanie moczu lub trudności z rozpoczęciem oddawania moczu — warto zgłosić się do lekarza, nie czekając na planowe badanie.
• Krew w moczu lub w nasieniu.
• Utrzymujący się ból miednicy lub okolicy lędźwiowej bez wyraźnej przyczyny.
• Nietrzymanie moczu lub nagła zmiana w oddawaniu moczu.
• Z takimi objawami należy zgłosić się do swojego lekarza rodzinnego (šeimos gydytojas), a w sytuacji zagrożenia życia — zadzwonić pod numer 112 (litewski numer alarmowy).