Alfa-fetoproteina (AFP): marker nowotworowy i norma

Alfa-fetoproteina to białko wytwarzane przez wątrobę i przez komórki nowotworowe wątroby. We krwi zdrowych dzieci i osób dorosłych niebędących w ciąży jest go bardzo niewiele, jednak niektóre guzy — przede wszystkim wątroby (rak wątrobowokomórkowy), a także guzy zarodkowe jajników lub jąder — mogą wytwarzać duże ilości AFP, dlatego oznacza się je jako marker nowotworowy (ang. tumor marker). Badanie AFP zleca się najczęściej nie po to, by postawić rozpoznanie, ale by śledzić skuteczność leczenia już znanego guza, ocenić rokowanie albo wykryć nawrót choroby wcześniej, niż da on objawy. Stosuje się je również w obserwacji osób z przewlekłymi chorobami wątroby (marskość, przewlekłe zapalenie wątroby typu B lub C), u których ryzyko raka wątroby jest zwiększone. Warto wiedzieć, że AFP nie jest swoiste wyłącznie dla raka — mogą je podnosić także łagodne stany wątroby. Dlatego wynik jednego badania zawsze ocenia się razem z badaniami obrazowymi (USG, TK, MR) i badaniem lekarskim, a nie osobno, jako rozpoznanie. Badanie AFP wykonywane w ciąży w ramach oceny wad płodu przeprowadza się inaczej i ma ono inne normy — to odrębne badanie, a nie ten marker nowotworowy.

• Aby śledzić skuteczność leczenia już rozpoznanego guza wątroby, jajników lub jąder
• Aby ocenić rokowanie choroby po rozpoznaniu guza
• Aby szukać oznak nawrotu guza po leczeniu
• W obserwacji osób z marskością, przewlekłym zapaleniem wątroby typu B lub C, u których ryzyko raka wątroby jest zwiększone
• Gdy badania obrazowe (USG, TK) pokazują w wątrobie podejrzaną zmianę

MedlinePlus (Narodowa Biblioteka Medyczna USA) nie podaje ogólnej normy liczbowej AFP, ponieważ granica zależy od metody laboratorium i użytych jednostek. Dokładny zakres referencyjny swojego laboratorium znajdziesz na wyniku badania — jest podany obok samego wyniku.

Podwyższone AFP

Podwyższone AFP może mieć związek z rakiem wątroby (rakiem wątrobowokomórkowym) albo z guzami zarodkowymi jajników lub jąder. Mogą je podnosić także łagodne stany wątroby — marskość, przewlekłe zapalenie wątroby typu B lub C. Jeden podwyższony wynik sam w sobie nie oznacza rozpoznania raka — zawsze ocenia się go razem z badaniami obrazowymi i badaniem lekarskim.

Z czym może się wiązać podwyższone AFP

• Rak wątroby (rak wątrobowokomórkowy)
• Guzy zarodkowe jajników
• Guzy jąder
• Marskość wątroby
• Przewlekłe zapalenie wątroby typu B lub C

• Badania obrazowe wątroby (USG, TK lub MR), aby wyjaśnić podwyższony wynik
• Wskaźniki funkcji wątroby — ALT, AST, bilirubina — aby ocenić stan wątroby
• Gdy guz rozpoznano wcześniej — porównanie z poprzednimi wynikami AFP w czasie
• Rozmowa z lekarzem o dalszej obserwacji lub dodatkowych badaniach

Obniżające się AFP

Spadek stężenia AFP w trakcie leczenia zwykle uznaje się za dobry znak — może oznaczać, że prowadzone leczenie działa. Według MedlinePlus badanie AFP służy właśnie temu: by śledzić skuteczność leczenia i w porę zauważyć nawrót guza, gdyby wskaźnik znów wzrósł. Prawidłowe AFP zmniejsza prawdopodobieństwo guza wytwarzającego AFP, ale nie wyklucza nowotworu — nie wszystkie guzy wytwarzają AFP (MedlinePlus).

• Prowadzone leczenie nowotworu działa — według MedlinePlus obniżające się AFP w trakcie leczenia może oznaczać, że leczenie jest skuteczne
• Guz się zmniejsza — według MedlinePlus stężenie AFP często spada, gdy guz się zmniejsza

Co zwykle robi się dalej: porównuje się wynik z poprzednimi, aby ocenić tendencję leczenia, oraz regularnie powtarza się badanie według harmonogramu ustalonego przez lekarza, obserwując możliwy nawrót choroby.

AFP w ciąży to inne badanie

Istnieje odrębne badanie AFP, stosowane w ciąży do oceny ryzyka wad cewy nerwowej płodu lub zaburzeń genetycznych — różni się ono od tego badania markera nowotworowego i ma inne normy oraz inne zasady oceny.

Materiały powiązane: beta-hCG, jak przygotować się do badania krwi oraz jak czytać wyniki badań krwi.